Του Γιώργου Στασινάκη*
Η Ανατολή προκαλούσε ανέκαθεν βαθιά εντύπωση στον Καζαντζάκη. Μιλά γι αυτήν με αγάπη και θαυμασμό. Για τον Καζαντζάκη, η Ανατολή περιλάμβανε την Αφρική, την Εγγύς και τη Μέση Ανατολή, τη Ρωσία και όλη την Ασία.
Δύο κίνητρα εξηγούν αυτό το δέσιμο:
Το πρώτο σχετίζεται με την κριτική του για την Ευρώπη. Παρόλο που δέχτηκε ευρωπαϊκή εκπαίδευση, δεν δίστασε να δείξει, κυρίως πριν τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, την αντιπάθειά του για τη Γηραιά Ήπειρο, εξ αιτίας της ανόδου των εξτρεμιστικών κινημάτων και ιδεολογιών, της αποικιοκρατίας και της κυριαρχίας των υλιστικών αξιών.
Το δεύτερο κίνητρο είναι ότι θεωρούσε τον εαυτό του άνθρωπο της Ανατολής, μέσω της καταγωγής και της κουλτούρας του. Τον διακατείχε απεριόριστος θαυμασμός για τη φύση, τους πολιτισμούς και τους λαούς που κατοικούν σε αυτό το μέρος του κόσμου. Πρόκειται για μια πτυχή της ζωής και του έργου του που είναι ελάχιστα γνωστή.
Βασιζόμενος στα γραπτά του Νίκου Καζαντζάκη θα παρουσιάσω τις σχέσεις του με τον αραβικό κόσμο γύρω από τα εξής σημεία: τους κληρονομικούς δεσμούς, τα ταξίδια, τη λογοτεχνική δημιουργία, τους τόπους και τους ανθρώπους, τέλος το μέλλον του αραβικού κόσμου.
1. Οι κληρονομικοί δεσμοί
Σε πολυάριθμες περιπτώσεις, ο Καζαντζάκης αποκαλύπτει στα βιβλία και την αλληλογραφία του, αφ ενός τους δεσμούς που έχουν ενώσει, κατά τη γνώμη του, την Κρήτη με τον κόσμο της Αιγύπτου, αφ ετέρου τις ιδιαίτερες αραβικές και αφρικανικές ρίζες του. Πρόκειται για τον μοναδικό Έλληνα συγγραφέα και, τη εξαιρέσει του Pouchkine και του Dumas, τον μοναδικό σε όλη τη Δύση που υπογράμμισε χωρίς δισταγμούς τους δεσμούς του με τον μη ευρωπαϊκό κόσμο.
Κατά την επίσκεψη στους τάφους των φαραώ στην Αίγυπτο, γράφει:
Οι ανασκαφές της Ελ Αμάρνας μας αποκάλυψαν, πάνου στην πέτρα, σκηνές πρωτοφανούς ρεαλισμού. Για πρώτη φορά στην αιγυπτιακή τέχνη παρουσιάζεται με τόση οικειότητα, χαρά και ωμή ακρίβεια, η οικογενειακή ζωή του απροσπέλαστου ως τώρα Φαραώ. Πότε είναι βυθισμένος μέσα στα χέρια του ήλιου και βλέπεις να φρίσσει από χαρά και ταραχή το σώμα του, πότε κάθεται στο θρόνο του και έχει στα γόνατά του τη γυναίκα του και τη φιλεί, πότε μέσα στις αχτίδες πάλι του ήλιου αυτός κι η γυναίκα του κάθουνται, κι οι θυγατέρες του ανεβαίνουν στα γόνατά του και παίζουν.
Τόση είναι στα έργα αυτά η φυσιολατρεία κι η αγάπη για το χρώμα και για κάθε κίνηση της ζωής, που ζωηρότατα θυμάσαι τις κρητικές τοιχογραφίες της ίδιας εποχής. Κι αν σκεφτείς πως στα 1400 π.Χ. καταστράφηκε το δεύτερο Παλάτι της Κνωσού και κατασκορπίστηκαν στην ξενιτιά οι τεχνίτες, νιώθεις πως πολύ πιθανό πνοή κρητική να φύσηξε στην ολιγόχρονη αυτήν αναγέννηση της άκαμπτης, ιερατικής αιγυπτιακής τέχνης.
Ακολούθως, στο έργο του Αναφορά στον Γκρέκο αναφέρει:
Το σόι του κυρού μου αποσέρνει από ένα χωριό, δυό ώρες από το Μεγάλο Κάστρο, που το λεν Βαρβάρους όταν ο αυτοκράτορας του Βυζαντίου Νικηφόρος Φωκάς πήρε πίσω το δέκατο αιώνα την Κρήτη από τους ’ραβες, μάντρωσε σε μερικά χωριά όσους Αραβίτες απόμειναν από τη σφαγή, και τα χωριά αυτά ονομάστηκαν Βαρβάροι. Σε τέτοιο χωριό ρίζωσαν οι πατροπρόγονοί μου, κι όλοι τους έχουν αραβίτικα ψυχικά σουσούμια: περήφανοι, πεισματάρηδες, λιγομίλητοι, λιγοφάγοι, μονόχνοτοι στερνιάζουν μέσα τους χρόνια το θυμό ή την αγάπη, σωπαίνουν, και ξάφνου τους καβαλάει ο δαίμονας και ξεσπούν φρενιασμένοι. Δεν είναι η ζωή γι αυτούς το ανώτατο αγαθό μα το πάθος .
Ταξιδεύοντας στο Όρος Σινά, γράφει:
Και μου αρέσει να στοχάζουμαι πως το αίμα μου δεν είναι καθαρό ελληνικό, μα κρατώ από τους Βεδουίνους. Κάποιος παλιός πρόγονος, ακολουθώντας το μισοφέγγαρο και την πράσινη σημαία του Προφήτη, πήδηξε στις αραβικές γαλέρες που κίνησαν από την Ισπανία να καταχτήσουν το νησί που τρέχει μέλι και γάλα, την Κρήτη.
Στην Αναφορά στον Γκρέκο, ο Νίκος Καζαντζάκης προσδιορίζει:
Μπορεί κι όλα ετούτα νά ναι φαντασία κι αυθυποβολή, ρομαντική λαχτάρα για το ξωτικό και το απόμακρο, κι όλα τα παράξενα που αράδιασα να μην είναι καθόλου παράξενα ή να μην έχουν το νόημα που τους δίνω^ μπορεί. Όμως η επίδραση της οργανωμένης πλάνης αν είναι πλάνη πώς δίδυμο ρέμα τρέχει μέσα στις φλέβες μου, το ελληνικό αίμα από τη μάνα μου, το αραβίτικο από τον κύρη, είναι θετική και γόνιμη^ μου δίνει δύναμη, χαρά και πλούτο. Κι ο αγώνας μου να κάμω τη σύνθεση από τις δύο τούτες αντίμαχες ορμές δίνει σκοπό κι ενότητα στη ζωή μου. Από τη στιγμή που το ακαθόριστο ψυχανέμισμα μέσα μου γίνηκε βεβαιότητα, μπήκε σε τάξη ο ορατός γύρα μου κόσμος κι η μέσα κι όξω ζωή μου, βρίσκοντας τη διπλή προγονική ρίζα, φίλιωσαν.
2. Tα ταξίδια
Τα όνειρα και τα ταξίδια αποτελούσαν για τον Καζαντζάκη τους οδηγούς της ζωής του. Αναζητούσε να γνωρίσει τους λαούς και τους πολιτισμούς τους.
Το πρώτο ταξίδι σε αραβική χώρα το πραγματοποιεί στην Παλαιστίνη (25 Απριλίου - 17 Μαΐου 1926). Συνοδευόμενος από τη σύντροφό του Ελένη Σαμίου και τις αδελφές Καίτη και Μαρίκα Παπαϊωάννου, επισκέπτεται τη Βηθλεέμ, τη Χεβρώνα, την Τζάφφα, την Ιερουσαλήμ, τη Χάιφα, την Ιεριχώ, καθώς επίσης τη Μπεϋρούτ, τη Νεκρά Θάλασσα και άλλα μέρη.
Στην Αναφορά στον Γκρέκο εκφράζει την αγάπη του για την Παλαιστίνη:
Εκεί πρέπει να πάω! Να δω και ν αγγίξω το ζεστό κορμί της Παλαιστίνης κι όχι να το χαίρουμαι με τη φαντασία, περιδιαβάζοντας τα βουνά και τα χωράφια της Ελλάδας. Ν ανασάνω τον αέρα, να πατήσω τα χώματα, ν αγγίξω τις πέτρες, που ανάσανε, πάτησε κι άγγιξε κι ο Χριστός ν ακουλουθήσω τα αίματα που σημάδεψαν το πέρασμά του ανάμεσα στους ανθρώπους. Να φύγω! ίσως εκεί πέρα να βρω ό,τι μάταια ζητούσα στο ’γιον Όρος.
Το δεύτερο ταξίδι του το πραγματοποιεί μαζί με το φίλο του ζωγράφο Τάκη Καλμούχο (1895-1961), μεταξύ Ιανουαρίου και Φεβρουαρίου 1927. Τότε επισκέπτεται την Αίγυπτο (Νείλο, Κάιρο, Αλεξάνδρεια, Θήβα, Λουξόρ, Καρνάκ, Σουέζ...), το Βόρειο Σουδάν και το Σινά (Ραϊθώ, Έρημος, Μοναστήρι της Αγίας Αικατερίνης, Όρος Σινά). Ενθουσιάζεται. Αισθάνεται σα να βρίσκεται στην πατρίδα του. Σ αυτό του το ταξίδι συνάντησε στην Αλεξάνδρεια τον Καβάφη.
Το Φεβρουάριο του 1935 φεύγει από τον Πειραιά για την ’πω Ανατολή. Στις 22 Φεβρουαρίου επισκέπτεται το Πορτ Σάιντ. Τότε θυμάται με συγκίνηση τα Μεσογειακά λιμάνια:
Βαρκελώνη, Μασσαλία, Νεάπολη, Πόλη, Γιάφα, Αλεξάντρεια, Τούνεζι, Αλγέρι - λιμανιώτισσες, ηλιοψημένες Σειρήνες που κάθουνται αιώνες τώρα γύρα από τη Μεσόγειο και μαυλίζουν τους ναύτες. Κι όχι μονάχα τους ναύτες. Όλα παίρνουν τη μυστική, ιδρωμένη μυρωδιά τους. Όλα εδώ - φρούτα, ιδέες, ηθικές - βγήκαν από τα ίδια λασπερά, χλιαρά νερά, από τα πολυτάξιδα, καΐκια που αράζουν στον κόρφο τους κι από τους μελαψούς αρμυροτάγαρους θαλασσινούς που πηδούν στο μόλο, ξαγριεμένοι από τη μεγάλη νήστια του κρασιού και της γυναίκας.
Οι μπανάνες, τα πεπόνια, οι χουρμάδες, τα χαρούπια, τα κίτρα έχουν βαθιά, μυστική ανταπόκριση με τον πολιτισμό που γεννήθηκε κάτω από τον ίσκιο τους και μέσα στη μυρωδιά τους. Όλα εδώ, φρούτα, άνθρωποι, ιδέες, ηθικές, μοιάζουν σαν αδέρφια.
Σχεδίαζε ακόμη να επισκεφθεί το Ιράκ, την Βαγδάτη την πατρίδα μου, όπως έγραφε, και το Μαρόκο, αλλά, για διάφορους λόγους, δεν τα κατάφερε.
3. Λογοτεχνική δημιουργία
Ποίηση
Οδύσσεια. Μνημειώδες έργο που αποτελείται από 33.333 στίχους. Η περιπέτεια του Οδυσσέα αρχίζει από την Ιθάκη και τελειώνει στον Νότιο Πόλο, με ενδιάμεσους σταθμούς τη Σπάρτη, την Κρήτη και την Αφρική.
Τις ραψωδίες Ι - Λ των περιπετειών του ήρωά του τις τοποθετεί στην Αίγυπτο.
Τερτσίνες. Είναι ένα μάλλον άγνωστο έργο του Νίκου Καζαντζάκη. Το έγραψε ανάμεσα στο 1932 και το 1937. Πρόκειται για 21 ποιήματα (εκδόθηκαν το 1960 στην Αθήνα) για τα οποία γράφει: Στα τραγούδια ετούτα θά θελα να μπορούσα να φανέρωνα την ταραχή και τη χαρά που μου δίνουν οι ψυχές που εθρέψαν την ψυχή μου.
Ένα από αυτά τα ποιήματα το έχει αφιερώσει στον προφήτη Μωάμεθ . Το έγραψε το 1934 στην Αίγινα.
Σενάρια
Είναι μια άγνωστη πλευρά του τεράστιου έργου του. Έγραψε εννέα κινηματογραφικά σενάρια μεταξύ των οποίων και ένα το 1932 στα Γαλλικά για τον προφήτη Μωάμεθ, που δυστυχώς, δεν μπόρεσε ποτέ να γυριστεί, όπως επιθυμούσε, στο Μαρόκο (δημοσιεύτηκε στο 15ο τεύχος του περιοδικού της Διεθνούς Εταιρείας Φίλων Νίκου Καζαντζάκη Le Regard crétois τον Ιούλιο του 1997).
Ταξιδιωτικές διηγήσεις
’ρθρα. Δημοσίευσε τις εντυπώσεις του από την Παλαιστίνη στην αθηναϊκή εφημερίδα Ελεύθερος Τύπος (9-10 Μαΐου, 13-22 Ιουνίου και 18 Ιουλίου 1926). Τις εντυπώσεις του από την Αίγυπτο τις δημοσίευσε στην αθηναϊκή εφημερίδα Ελεύθερος Λόγος (3 Απριλίου με 3 Μαΐου 1927).
Βιβλία. Ταξιδεύοντας: Ιταλία - Αίγυπτος - Σινά - Ιερουσαλήμ - Κύπρος. Ο Μοριάς που εκδόθηκε στα ελληνικά το 1927 στην Αλεξάνδρεια από τις εκδόσεις Σεράπειον, και Από το Όρος Σινά στο νησί της Αφροδίτης που εκδόθηκε στα γαλλικά το 1958 στο Παρίσι από τις εκδόσεις Plon.
Αναφορά στον Γκρέκο
Σ αυτό το τελευταίο έργο του, ο Νίκος Καζαντζάκης αφιερώνει κεφάλαια στην Ιερουσαλήμ και στην έρημο - Σινά.
Αλληλογραφία
Σε πολλά γράμματά του σε συγγενείς και φίλους, περιγράφει την καταγωγή του, τα ταξίδια του, τις συναντήσεις του, τα τοπία και τα μνημεία.
’λλες δημοσιεύσεις
Το 1909-1910 δημοσιεύει στο λογοτεχνικό περιοδικό της Αλεξάνδρειας Νέα Ζωή κριτικές μελέτες και το 1922 την τραγωδία του Οδυσσέας. Το 1910 στο άλλο περιοδικό της Αλεξάνδρειας Γράμματα δημοσιεύει το ποίημά του Οιδίπους.
4. Το μέλλον του αραβικού κόσμου
Στο ταξίδι στην Αίγυπτο, ο Καζαντζάκης αποκαλύπτει την άποψή του για το μέλλον του ανατολικού, και δη αραβικού κόσμου.
Ξεκινά από πολυάριθμες διαπιστώσεις:
Για να τους έχουν με το μέρος τους, οι Ευρωπαίοι υπέδειξαν στους ’ραβες ότι έχουν δικαιώματα και πως, αν τους βοηθήσαν, θα αποκτούσαν την ελευθερία τους.
Τους δίδαξαν, όμως, και τη χρήση των πλέον σύγχρονων όπλων.
Συναναστρεφόμενοι με τους Ευρωπαίους, μπόρεσαν να γνωρίσουν καλύτερα τις συνήθειες και τις αδυναμίες τους.
Επιστρέφοντας στις πατρίδες τους, καταρτισμένοι, άρχισαν να διεκδικούν.
Σε αυτές τις διαπιστώσεις ο Καζαντζάκης προσθέτει δύο πολύ βασικές παραμέτρους:
Πρώτον: κάθε συμβάν, όπου και αν λαμβάνει χώρα στη Γη, επηρεάζει όλον τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένων και των αραβικών πληθυσμών.
Δεύτερον: η Ρωσία επηρεάζει τον επαναστατικό αναβρασμό στις αραβικές χώρες.
Με αυτά τα δεδομένα, ο Καζαντζάκης περιγράφει ακολούθως το μέλλον του αραβικού κόσμου:
Οι λαοί αρχίζουν να εκμεταλλεύονται οι ίδιοι τα πλούτη τους, να αναπτύσουν το εμπόριο, να φτιάχνουν εργοστάσια, να ανοίγουν τράπεζες. Μια νέα αστική τάξη διαμορφώνεται και κρατά επιφυλακτική, αν όχι εχθρική στάση, απέναντι στη Δύση.
Και συμπεραίνει:
Το μέλλον ανήκει στους λαούς που συνδυάζουν αυτά τα δύο:
1. Συγχρονισμένα τεχνικά μέσα.
2. Μια πίστη. Δεν εννοώ θρησκεία, αλλά γενικά ένα κεντρικό βαθύτατο συναίσθημα.
Η Ευρώπη έχει σήμερα το πρώτο. Η Ανατολή το δεύτερο. Η Ανατολή, ιδίως μετά τον πόλεμο, άρχισε να μυείται στα τεχνικά μέσα και να οργανώνεται. Η Ευρώπη ολοένα χάνει κάθε κεντρική πίστη, αποσυντίθεται. Ο νέος Παγκόσμιος πόλεμος που έρχεται θα την αποσυνθέσει πιθανότατα εντελώς και βίαια. Και τότε όλη μοίρα του κόσμου θα μετατοπιστεί από τη Δύση στην Ανατολή.
* Ο Γιώργος Στασινάκης είναι Πρόεδρος της Συντονιστικής Επιτροπής της Διεθνούς Εταιρείας Φίλων Νίκου Καζαντζάκη, Πρεσβευτής Ελληνισμού, Ιππότης του Εθνικού Τάγματος Αξίας (Γαλλική Δημοκρατία).
